| حمایت از اختراعات مبتنی بر هوش مصنوعی در همکاری‌های فناورانه ایران و چین؛ مسئله الزام به افشا و مداخله ملاحظات اخلاقی در ارزیابی اختراعات |
| کد مقاله : 1120-IRANCHINA (R2) |
| نویسندگان |
|
زهرا شاکری * عضو هیات علمی دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران |
| چکیده مقاله |
| همکاری‌های فناورانه ایران و چین در سال‌های اخیر، به‌ویژه پس از انعقاد سند مشارکت راهبردی ۲۵ساله، اهمیت فزاینده‌ای یافته است. حضور شرکت‌های چینی در پروژه‌های زیرساختی و فناورانه ایران، گسترش تعاملات فنی چین با کشورهای منطقه خاورمیانه و آسیای مرکزی در چارچوب ابتکار «جاده ابریشم دیجیتال» و تاسیس خانه نوآوری و فناوری ایران در چین بویژه مرکز فناوری های پیشرفته ایران و چین در حوزه هوش مصنوعی و فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات، این پرسش اصلی را مطرح می‌کند که عدم تقارن میان الزام تازه‌ی چین به افشای عمیق و مؤثر جزئیات فنی اختراعات مبتنی بر هوش مصنوعی، و فقدان چنین الزام صریحی در نظام حقوقی ایران و همچنین مداخله صریح ملاحظات اخلاقی در ارزیابی اختراعات توسط اداره ثبت اختراع چین، چه ریسک‌ها و چالش‌های حقوقی مشخصی را برای قراردادهای انتقال فناوری، مجوزبهره‌برداری و پروژه‌های مشترک هوش مصنوعی میان ایران و چین ایجاد می‌کند. از ابتدای سال ۲۰۲۶، اداره ملی مالکیت فکری چین، در صورت تعارض برخی فرایندهای مرتبط با جمع‌آوری داده، مدیریت برچسب‌ها، تعیین قواعد یا تصمیم‌های توصیه‌گر با قانون، اخلاق اجتماعی یا منافع عمومی، از اعطای گواهی ثبت خودداری می‌کند. این رویکرد نشان می‌دهد که حق اختراع در چین صرفاً ابزار پاداش اقتصادی به نوآوری نیست، بلکه اعطای انحصار باید با اهداف عمومی نظام حقوقی نیز سازگار باشد.از سوی دیگر، نظام ثبت اختراع بر مبنای افشای کامل و مؤثر دانش فنی در برابر اعطای حق انحصاری استوار است. این موضوع در اختراعات مبتنی بر هوش مصنوعی، به دلیل پیچیدگی و ماهیت گاه «جعبه سیاه» مدل‌ها، اهمیت بیشتری دارد. در رویکرد چین، چنانچه اختراع متضمن ساخت یا آموزش مدل هوش مصنوعی باشد، اجزای ضروری مدل، ساختار و ارتباط میان اجزا، مراحل اساسی آموزش و پارامترهای لازم باید به‌گونه‌ای روشن توصیف شوند که متخصص متعارف بتواند راه‌حل فنی را اجرا کند. در حقوق ایران نیز مطابق ماده ۴ قانون حمایت از مالکیت صنعتی، اختراعات مغایر با نظم عمومی قابل ثبت نیستند. همچنین بر اساس ماده ۱۷، اختراع باید به‌طور کامل و مؤثر افشا شود؛ به‌گونه‌ای که شخص دارای مهارت متعارف در فن بتواند آن را اجرا کند. سند ملی هوش مصنوعی مصوب ۱۴۰۳ نیز بر اصولی همچون حریم خصوصی، حقوق فردی و اجتماعی، شفافیت و توضیح‌پذیری تأکید دارد. بااین‌حال، ارتباط این سند با فرایند ثبت اختراع و رویکرد عملی اداره ثبت اختراعات نسبت به اختراعات مبتنی بر هوش مصنوعی روشن نیست. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی نتیجه می‌گیرد که نبود رویکرد صریح ایران در برابر اختراعات هوش مصنوعی، در کنار رویکرد جدید چین، می‌تواند در همکاری‌های فناورانه دو کشور ایجاد ریسک کند و طرفین را به کاهش افشای الگوریتم‌ها و اتکای بیشتر به قراردادهای محرمانگی سوق دهد. بااین‌حال، اصلاحات چین را نباید به معنای تبدیل اخلاق هوش مصنوعی به شرطی مستقل و نامحدود برای همه اختراعات دانست؛ بلکه این اصلاحات، عملیاتی‌شدن ملاحظات اخلاقی در حوزه خاص هوش مصنوعی است. در نهایت، این تحول نشان‌دهنده حرکت حقوق مالکیت فکری از رویکردی صرفاً فناورانه به سوی الگویی مبتنی بر مسئولیت‌پذیری در قبال نوآوری است؛ الگویی که می‌تواند برای تنظیم همکاری‌های فناورانه ایران و چین قابل توجه باشد. |
| کلیدواژه ها |
| حق اختراع، حقوق مالکیت فکری، همکاری فناورانه ایران و چین، هوش مصنوعی |
| وضعیت: چکیده برای ارائه شفاهی پذیرفته شده است |
